milliy-huquq

Ўзбекистон Республикаси Конституцияси—фуқаролик ...

Tue, 02 Feb 2010 19:16:24 +0100

Икромов Бекзод.*

Эргвашев Шоҳжаҳон

Бизнинг Қомус, демократик конституцияларга қўйиладиган юксак талабларга жавоб беради, инсон ҳамда фуқаронинг барча ҳуқуқлари ва асосий эркинликларини кафолатлайди[1].

Дунёдаги ҳар бир суверен демократик мамлакатларда ҳар бир шахснинг ўз ҳоҳиш эркин амалга ошириши бевосита Конституция ва жорий қонунлар билан амалга оширилади. Конституцияда мустаҳкамланган меьёрлар эса мамлакатдаги мавжуд демократик жараёнлар ва тамойиллар билан боғлиқ ҳолда амалга ошади. Ҳозирги кунда биз бозор иқтисодиёти жараёнининг тамойилларига асосланган ижтимоий адолатли фуқаролик жамияти қуриш йўлидан бормоқдамиз.Ўзбекистон Республикаси Конституциясининг ўзига хос энг муҳим хусусияти шундаки, у ижтимоий йўналтирилган бозор муносабатлари ва ижтимоий адолатли фуқаролик жамиятининг асосий йўналишлари бериб ўтилганлигидадир.Ушбу асосий Қомусимизда ҳалқимизнинг ўз ҳоҳиш-иродаси, манфаатлари ва миллий қадриятларимиз ўз ифодасини топган. Зеро, Президент И.А.Каримов таькидлаганидек: “Табиийки, ҳар қандай давлатнинг юзи, обрў-эьтибори унинг Конституцияси ҳисобланади. Зотан, Конституция давлатни давлат, миллатни миллат сифатида дунёга танитадиган Қомусномадир....Бир сўз билан айтганда, Конституциямиз том маьнода ҳалқимиз тафаккури ва ижодининг маҳсулидир”[2] .

“Фуқаролик жамияти” тушунчасининг маъносига келадиган бўлсак, бу тушунча инсониятнинг буюк файласуф ва мутафаккирлар томонидан ҳар бир даврда атрофлича ўрганилиб, муҳокама этиб келинди, тарихий тараққиёт давомида ўзини турлича кўринишларда намоён қилди. Шундай экан, фуқаролик жамиятини барпо этишга интилиш инсоният учун, қолаверса, унинг тинчлиги ва фаровонлигига эришиш учун қўйилган муҳим қадамлардан бири ҳисобланади.

Фуқаролик жамияти ўзбошимчаликка, синфий нафратга, тоталитаризмга, бошбошдоқликка, зўровонликка ўрин қолдирмайдиган, қонун, аҳлоқ инсонпарварлик ва адолат тамойилларини барча бирдай ҳурмат қиладиган эркин, демократик, ҳуқуқий жамиятдир. Бундай жамиятда ҳар бир фуқаронинг ўз мулкига эга бўлиши, уни тасарруф қила олиши учун шахсий ёки жамоавий ҳуқуқи таъминланган бўлади.

Ўзбекистон Республикаси Президенити И.А.Каримов фуқаролик жамиятининг моҳияти ҳақида қуйидагиларни айтиб ўтган эди:“Биз учун фуқаролик жамияти — ижтимоий макон.Бу маконда қонун устувор бўлиб, у инсоннинг ўз-ўзини камол топтиришга монелик қилмайди, аксинча, ёрдам беради.Шахс манфаатлари, унинг ҳуқуқ ва эркинликлари тўла даражда рўёбга чиқишига кўмклашади.Айни вақтда, бошқа одамларнинг ҳуқуқ ва эркинликлари камситилишига йўл қўймайди. Яьни эркинлик ва қонунга бўйсуниш бир вақтнинг ўзида амал қилади”[3].

Таниқли ҳуқуқшунос олим Х.Одилқориев ўзининг “Конституция ва фуқаролик жамияти” номли китобида фуқаролик жамияти тушунчасига қуйидагича таьриф бериб ўтган: “фуқаролик жамияти — ҳар бир инсон манфаатини устувор билувчи, ҳуқуқий аньана ва қонунларга ҳурмат муҳити шакллантирилган, умуинсоний қадриятлар эьзозланадиган, инсон ҳуқуқлари ва эркинликлари сўзсиз таьминланадиган, давлат ҳокимиятининг самарали жамоатчилик назорати механизмлари вужудга келтирилган, инсоний муносабатлар чуқур маьнавий-маданий қадриятларга таянадиган эркин демократик ҳуқуқий жамият”[4].

Фуқаролик жамиятини барпо этишда Конституциянинг ўрни ва роли масаласига келадиган бўлсак, халқимизнинг ўз истиқлол ва тараққиёт йўли, фуқаролик жамиятининг амалга ошириш ва тадбиқ этиш механизми, унинг таркибий тузилмалари бевосита Конституцияда мустаҳкамланган бўлади. Фуқаролик жамияти Конституцияда ўз ифодасини топган меьёрлар ва асослар билан биргаликда ҳаракатда бўлади.Шунингдек, Конституция фуқаролик жамиятининг барча асос ва бўғинларини унинг ижтимоий-иқтисодий, сиёсий, маданий ва маьнавий жиҳатларини ривожланиши ва тараққий топишига таьсир кўрсатади.Шундай экан, Ўзбекистон Республикаси Конституциясини мамлакатимизда фуқаролик жамиятини барпо этишнинг негизи, яьни пойдевори деб айтиш мумкин сабаби, асосий Қомусимизда мамлакатимиз аҳолисининг миллий хусусиятлари аньана ва қадриятлари, бозор иқтисодиёти муносабатларига ўтишдаги асосий тамойиллар, инсон қадр-қиммати, инсоннинг манфаатларинг устуворлиги ва ташқи сиёсат соҳасида давлатимизнинг тенг ҳуқуқлилиги каби демократик тамойиллар ўз аксини топган.Фуқаролик жамияти мамлакатнинг ижтимоий ҳаётида ўзининг иқтисодий-ижтимоий, сиёсий ва маданий-маьрифий жиҳатлари ва йўналишлари бўйича амалга оширилади.Конституциявий институтлар ва фуқаролик жамияти институтлари бир-бирлари билан биргаликда, узвий боғлиқликда шаклланади. Республикамизда фуқаролик жамиятини шакллантирувчи асосий куч сифатида унинг институтларига алоҳида эьтибор қаратиш лозим.

Юридик адабиётларда фуқаролик жамиятининг ички тизими қуйидагича таснифланган:

Биринчидан, иқтисодий соҳадаги манфаатларни қаноатлантирувчи тузилмалар;

Иккинчидан, ижтимоий соҳадаги манфаатларни ифодаловчи тузилмалар;

Учинчидан, сиёсий соҳадаги манфаатларни акс эттирувчи институтлар ва тузилмалар[5].

Ўзбекистон Республикаси ПрезидентиИ.А.Каримов иккинчи чақириқ Олий Мажлиснинг тўққизинчи сессиясидаги “Ўзбекистонда демократик ўзгаришларни янада чуқурлаштириш ва фуқаролик жамияти асосларини шакллантиришнинг асосий йўналишлари” номли маьрузасида мамлакатимизда демократик имлоҳотларни янада чуқурлаштириш ва фуқаролик жамиятининг асосларини, устувор йўналишлари ва принципларининг муҳим хусусиятларини белгилаб берди.Президент И.А.Каримов ўзининг ушбу маьрузасида фуқаролик жамиятининг институтларига ва нодавлат ташкилотларнинг фаолиятига алоҳида эьтибор қаратиб ўтди.

Фуқаролик жамияти моҳиятини инсон эркинлиги, инсон омили ва ҳуқуқларини ҳимоя қилиш ғоялари ҳамда жамият ва шахс масалалари ташкил этгани боис, бундай қарашлар жамиятдаги шахсларни тезда ўзига жалб этади. Фуқаролик жамиятига фақат истиқболни, мустақилликни, қонун устуворлигини, тенгликни ҳамда ижтимоий – сиёсий барқарорликни теран англаган ҳолда эришилади.

* ТДЮИ талабалаи

[1] Ўзбекистон Республикаси Президенти И.А.Каримовнинг БМТ Бош Ассамбелиясининг 48-сессиясидаги маьрузаси Т.: “Ўзбекситон” 1993 й. 7-б.

[2] Каримов.И.А. Буюк келажагимизнинг ҳуқуқий кафолати. Т.: “Шарқ” 1993 й. 6-б.

[3] Каримов.И.А.Ўзбекистон XXI аср бўсағасида: хавфсизликка таҳдид, барқарорлик шартлари ва тараққиёт кафолатлари.Т.: “Ўзбекистон”. 1997 й.

[4] Қаранг: Одилқориев Х “Конституция ва фуқаролик жамияти” Т.: “Шарқ” 2002 й. 164-б.

[5] Қаранг: Ўша жойда 174-175 б.

Жамият хаётида Сиёсий партияларнинг тутган ўрни.

Tue, 02 Feb 2010 19:08:23 +0100

Икромов Бекзод

Эргашев Шоҳжаҳон[1]

Демократик жамиятнинг мухим тамойили – мамлакат худудида жамоат ташкилотларининг ташкил этилиши ва фаолият кўрстаиши билан белгиланади.

Конституциянинг XIII бобида мамлакатимизда жамоат бирлашмаларининг эркин ва фаол харакат қилищлари, фуқаролик жамияти яратилиши учун тўла ижтимоий-хуқуқий асослар яратилган[2].

Сиёсий партияларнинг роли жамият сиёсий хаётида борган сари юксалмоқда. Зероки, Президентимиз И.А.Каримов таъкидлаганларидек, «Ҳозирги вактда биз хуқуқий демократик бозор иқтисодиётига асосланган давлат, хеч кимдан кам бўлмаган хаёт қуриш учун интилмоқдамиз. Бу хаётнинг сиёсий-ижтимоий асослари бўлган демократия принципларини, кўппартиявийлик мухитини мустахкамлаш, партиялар фаолиятини ташкил қилиш ва ривожлантириш бугунги хаётимизнинг энг мухим вазифаси, эртанги тараккиётимизнинг гарови бўлиб колмокда».[3]

Партия лотинча «pars» деган сўзидан олинган бўлиб, «қисм», «бўлак» деган маънони билдиради.

Сиёсий партия - маълум давлат фуқароларининг қарашлари, манфаатлари ва мақсадларини муштараклиги асосида тузилган давлат хокимияти органларини шакллантиришда жамиятни муайян қисмини сиёсйи иродасини рўёбга чиқаришга интилувчи хамда ўз вакиллари орқали давлат ва жамоат ишларини идора этишда қатнашувчи кўнгилли бирлашмасидир[4].

Сиёсий партияларни таърифини белгилашда турли россия укув кўлланмаларида турлича ёндашувлар мавжуд. Масалан, Б.А.Страшун редакциясидан чиққан «Конституционное право зарубежных стран» ўқув қўлланмасида сиёсий партияга таъриф сиёсий партия бу жамиятнинг фаол ва ташкиллаштирилган қисми деб бошланади[5].

Рус олими М.Ф.Чудаков ўз дарслигида эса сиёсий партияга қуйидагича таъриф берилган:

«Сиёсий партия бу давлат ҳокимиятини қўлга киритиш, қўлда сақлаб қолиш ёки ундан фойдаланиш мақсадида бирлашган ва маълум синфнинг, ижтимоий, диний, этник уюшманинг, ёки бошқа инсонларнинг бирлашмасининг қизиқишларини ифодоловчи ташкиллаштирилган (ёки қатъий ва қаттиқ ташкиллаштирилмаган) одамларнинг гуруҳи»[6].

Рус хукукшуноси Чиркиннинг фикрича эса биз сиёсий партияларни юридик нуқтаи-назардан тушунишда унинг қуйидаги хусусиятларини инобатга олиш зарурлигини кўрсатиб ўтади:

сиёсий партия жамиятнинг маълум бир гурухига тегишли булади ва аъзоларининг умумий сиёсий фикр ва мақсадлари асосида ташкил этилади;

сиёсий партиялар демократия ва ошкоралик принципи асосида фаолият юритади;

сиёсий партияларнинг асосий мақсади - ўз аъзоларининг сиёсий - маданий талабларини қондириш ниятида эканлиги;

сиёсий партия халқнинг сиёсий иродасини ифодалашда ва шакллантиришда иштирок этади;

сиёсий партия давлат хокимияти учун тинч ва бошка конституцион воситаларда кураш олиб борадиган ихтиёрий, ўз-ўзини бошқарувчи фукароларнинг ташкилоти хисобланади[7].

Партия устави- махсус хужжат бўлиб, партиянинг ички хаётининг нормаларини ва ташкилий тузилмасини белгилаб беради. [8]

Одатда партиялар ўзларининг иқтисодий – ижтимоий нуқтаи - назарларига кўра классификация қилинади яъни мулк шаклларига. Шунингдек, мулк шаклларига бўлган муносабатлари ва жамият манфаатларини тақсимлашига кўра. Бу мезонларга кўра партиялар уч гурухга (етарли даражадаги шартлилик асосида) бўлинади.

Консерватив кўринишдаги партиялар;

Марказлаштирилган характердаги партиялар;

Сўл кўринишдаги партиялар[9].

Сиёсий спекторнинг яна шундай қисмлари борки улар ультрасўл ва ультраўнг деб ҳам номланади. Улар сиёсий тизимнинг номуҳим ва номажбурий қисмлари бўлиб, улар одатда маргинал партиялар деб ҳам номланади.

Ультраўнг партиялар – фашистик ва ирқий типдаги партиялар. Одатда улар кам сонли бўлади, аммо жуда ҳам радикал руҳда бўлишади.

Ультрасул партиялар ҳам ҳозирда актив эмас. Уларга мисол қилиб, Троцкий ва Мао Цезуданнинг фикрлари асосида ташкил этилган партияларни мисол қилишимиз мумкин.

Президентимиз И.А.Каримов эътироф этиб ўтганаридек, “Партияларнинг пайдо бўлиши, улранинг сони, дастурий йўл-йўриқларининг ўзига ҳослиги ва хоказолар эса ижтимоий манфаатлар йигиндиси ва жамланиши орқали табиий йул билан белгиланмоғи лозим. сиёсий партиялар мавжуд бўлишининг асосий ва брдан бир принципи давлатнинг конституциявий меъёрларини ҳурмат қилиш ва уларга риоя этишдан иборат бўлмоғи лозим”, сиёсий партиялар халк билан хокимият ўртасида асосий боғловчи бўғин бўлган демократик институтга айланиши ғоят муҳимдир[10].

Шу билан бирга демократиянинг сифати партияларнинг сони кўп бўлиши билан белгиланмаслигини ҳам ёдда тутиш зарур. Ҳақиқаттан ҳам кенг ижтимоий гуруҳларнинг манфаатларини ифодалаш ва ҳимоя қилишга кодир бўлган сиёсий партиялар учун нормал сиёсий макон яратиб бериш муҳимдир”[11].

Президентимиз таъкидлаганларидек, миёсий хаётни сиёсий партияларнинг фаолиятисиз тасаввур этиш қийин

Хулоса ўрнида шуни таъкидлаш керакки, сиёсий партиялар фаолиятининг самарали ташкил этилганлиги ва унинг мукаммал тизмга эгалиги- эркин фуқаролик жамияти қуришнинг гаровидир.

[1] ТДЮИ талабалари

[2] П.А.Саматов, Ж.Х.Абдусатторов «Узбекистон Республикаси конституцияси: жамоат бирлашмалари», Тошкент, 2002 йил, 5-6-бетлар.

[3] И.А.Каримов Тадбиркорлик ва ишбилармонлар ижтиомий катлами Ўзбекистон сиёсий майдонида ўз ўрнини эгаллаши лозим., Т.,Ўзбекистон , 2003, 7-бет .

[4] Узбекистон Республикасининг Конституциявий хукуки., ТДЮИ, Т.: «Молия», 2002йил, 332-бет.

[5] М.Ф,Чудаков «Конституционное право зарубежных стран», М., «Харвест», 1998год, стр-91.

[6] М.Ф,Чудаков «Конституционное право зарубежных стран», М., «Харвест», 1998год, стр-92.

[7]В.Е.Чиркин: «Конституционное право зарубежных стран», М.: «Юрист», 2001год, стр-118-119.

[8] «Конституционное право зарубежных стран», Учебник для ВУЗов, Москва, 1999год, «НОРМА-Инфра», стр-157.

[9] М.Ф.Чудаков «Конституционное право зарубежных стран», Москва, «Харвест», 1998 год, стр. 96-97.

[10] И.А.Каримов «Кучли давлатдан кучли жамият сари», Тошкент, «Шарқ», 1998 йил, 88-бет.

[11] И.А.Каримов «Кучли давлатдан кучли жамият сари», Тошкент, «Шарқ», 1998 йил, 87-бет.